پژوهش؛ شرافت اندیشه و ستون پنهان تمدن

نویسنده: دکتر فردین احمدی مدیر مسئول انتشارات بین المللی حوزه مشق 


پژوهش، پیش از آن‌که یک فعالیت علمی یا دانشگاهی باشد، یک شیوه‌ی زیستن است؛ نوعی تعهد اخلاقی به حقیقت، و تلاشی آگاهانه برای رهایی انسان از سطحی‌نگری، تقلید کور و زیستن در سایه‌ی دانسته‌های دست‌دوم. روز و هفته پژوهش، بهانه‌ای است برای یادآوری این حقیقت بنیادین که هیچ جامعه‌ای، هیچ تمدنی و هیچ ملتی، بدون پژوهش زنده نمانده و به آینده نرسیده است.

پژوهش یعنی ایستادن در برابر آسان‌پسندی. یعنی نپذیرفتن پاسخ‌های فوری و دم‌دست. پژوهشگر کسی است که به «نمی‌دانم» احترام می‌گذارد و آن را آغاز راه می‌داند، نه نشانه ضعف. او می‌پرسد، می‌کاود، تردید می‌کند و از دل تردید، دانشی متولد می‌شود که ریشه‌دار، ماندگار و قابل اتکاست. به همین دلیل است که پژوهش، ستون پنهان تمدن‌هاست؛ ستونی که دیده نمی‌شود اما اگر فروبریزد، سقف فرهنگ و علم نیز فروخواهد ریخت.

در تاریخ ایران، هرگاه پژوهش جدی گرفته شده، بالندگی رخ داده است. از حوزه‌های علمی تمدن اسلامی گرفته تا مدارس نظامیه، از کتابخانه‌های بزرگ گرفته تا حلقه‌های اندیشه‌ورز شاعران، فقیهان، فیلسوفان و دانشمندان، همواره پژوهش به‌مثابه موتور محرک فکر و فرهنگ عمل کرده است. در مقابل، هر زمان که پژوهش تضعیف شده، جامعه به تکرار، شعارزدگی و رکود فکری گرفتار آمده است.

پژوهش فقط تولید مقاله و کتاب نیست؛ هرچند این‌ها ثمرات ارزشمند آن‌اند. پژوهش یعنی تربیت ذهن پرسشگر، یعنی آموزش نگاه تحلیلی، یعنی پرورش نسلی که بتواند مسئله را ببیند، ریشه‌یابی کند و راه‌حل ارائه دهد. جامعه‌ای که پژوهش در آن نهادینه نشده باشد، مصرف‌کننده اندیشه دیگران می‌شود؛ اما جامعه پژوهش‌محور، خود تولیدکننده معنا، دانش و راه است.

نقش معلم و استاد در این میان بی‌بدیل است. آموزش بدون پژوهش، به انتقال محفوظات تقلیل می‌یابد و پژوهش بدون آموزش، در برج عاج محصور می‌شود. پیوند این دو، همان نقطه‌ای است که علم زنده می‌شود. معلم پژوهشگر، تنها درس نمی‌دهد؛ او شیوه اندیشیدن را می‌آموزد. او دانش‌آموز و دانشجو را به «فهمیدن» دعوت می‌کند، نه صرفاً «دانستن».

در عصر رسانه و سرعت، پژوهش بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدید است. سیل اطلاعات، جای عمق را گرفته و هیجان، جای تحلیل را. اینجاست که مسئولیت پژوهشگران دوچندان می‌شود. پژوهشگر امروز باید هم دقیق باشد و هم شجاع؛ هم وفادار به روش علمی و هم آگاه به نیازهای واقعی جامعه. پژوهش اگر از زندگی مردم جدا شود، به متنی بی‌جان تبدیل خواهد شد؛ و اگر از روش علمی فاصله بگیرد، به شعار و ادعا فروکاسته می‌شود.

رسانه نیز در این چرخه نقش تعیین‌کننده دارد. رسانه می‌تواند پژوهش را به متن جامعه بیاورد یا آن را به حاشیه براند. رسانه مسئول، پژوهش را ساده‌سازی نمی‌کند، بلکه قابل فهم می‌کند؛ آن را تحریف نمی‌کند، بلکه تبیین می‌کند. پیوند درست میان پژوهش و رسانه، می‌تواند سطح گفت‌وگوی عمومی را ارتقا دهد و جامعه را از سطح شایعه و احساس، به سطح تحلیل و فهم منتقل کند.

پژوهش، زیربنای فرهنگ و هنر نیز هست. هیچ اثر هنری ماندگاری بدون پشتوانه پژوهشی شکل نگرفته است. هنرمند پژوهشگر، تاریخ، جامعه، انسان و زمانه خود را می‌شناسد و اثرش آینه‌ای می‌شود برای فهم عمیق‌تر زندگی. فرهنگ بدون پژوهش، به تکرار کلیشه‌ها محکوم است و هنر بدون پژوهش، به سطحی‌گری.

هفته پژوهش، فرصت بازاندیشی است؛ فرصتی برای پرسیدن این سؤال اساسی که پژوهش در زندگی فردی و جمعی ما چه جایگاهی دارد. آیا پژوهش را به یک مناسبت تقویمی محدود کرده‌ایم یا آن را به یک باور پایدار تبدیل کرده‌ایم؟ آیا پژوهشگر را تکریم می‌کنیم یا تنها از او انتظار تولید داریم؟ پاسخ به این پرسش‌ها، مسیر آینده ما را روشن می‌کند.

پژوهش، یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت است. ضرورتی برای بقا، برای پیشرفت و برای حفظ کرامت فکری جامعه. اگر می‌خواهیم آینده‌ای روشن داشته باشیم، باید امروز پژوهش را جدی بگیریم؛ نه در شعار، بلکه در عمل. باید به پژوهشگر امنیت، احترام، زمان و امکان بدهیم تا اندیشه بتواند نفس بکشد.

روز پژوهش، روز تجلیل از انسان‌هایی است که آرام، بی‌هیاهو و پیگیر، چراغ اندیشه را روشن نگه داشته‌اند. آنان که می‌دانند حقیقت، حاصل صبر است نه شتاب. هفته پژوهش، یادآور این پیام بزرگ است که جامعه‌ای که پژوهش را پاس می‌دارد، آینده را از آنِ خود می‌کند.

روابط عمومی انتشارات بین المللی حوزه مشق