فضل‌الرحمان: معمار فهم تاریخی قرآن و پلیس نوآوری میان سنت و مدرنیته


نویسنده: دکتر فردین احمدی مدیر مسئول انتشارات بین المللی حوزه مشق 

در عصر پیچیده‌ی ما که جهان اسلام با بحران هویتی، اجتماعی و فکری دست‌به‌گریبان است، کمتر نامی در تاریخ علم و تفکر اسلامی همانند دکتر فضل‌الرحمان می‌درخشد؛ مردی که با نگاهی تازه، عمیق و تاریخی به قرآن و سنت، مفاهیم دینی را از حصارهای بسته‌ی گذشته رها کرد و راهی جدید برای فهم متعالی دین به جهانیان نشان داد. 

کودکی در خانواده‌ای علمی

فضل‌الرحمان در ۲۱ سپتامبر ۱۹۱۹ در منطقه‌ی Hazara (در جنوب آسیا، در قلمرو پاکستان امروزی) زاده شد. پدرش، مولانا شهاب‌الدین، از جمله علمای برجسته بود که علوم اسلامی ـ شامل فقه، حدیث، تفسیر و فلسفه ـ را به پسرش آموخت و زمینه‌ی پرورش ذهنی را فراهم ساخت که بعدها دنیا را به شگفتی وا داشت. از همان دوران کودکی، فضل‌الرحمان نه تنها قرآن را به‌صورت کامل حفظ کرد، بلکه عشق به اندیشه و تحقیق در او شکوفا شد. 

تحصیل در شرق و غرب؛ پیوند دو جهان معرفتی

پس از دوره‌ی ابتدایی، فضل‌الرحمان تحصیلات عالی خود را در دانشگاه پنجاب آغاز کرد و در رشته‌ی زبان عربی و علوم اسلامی عمق بیشتری یافت. سپس برای ادامه‌ی تحصیل به دانشگاه آکسفورد در بریتانیا رفت و در سال ۱۹۴۹ دکترای خود را با تحقیق درباره‌ی ابن‌سینا (Avicenna) به پایان رساند، اثری که نشان از تسلط او بر فلسفه‌ی اسلامی و توانایی تحلیل پیچیده در متون کلاسیک داشت. 

این ترکیب نادر از تربیت علمی اسلامی و آموزش فلسفی غربی سبب شد تا فضل‌الرحمان دیدی منحصر‌به‌فرد نسبت به اسلام و قرآن به دست آورد؛ دیدی که قرار بود علم اسلامی را نه فقط بازنمایی کند، بلکه آن را متحول سازد. 

پروفسور دانشگاه‌های معتبر؛ از Durham تا Chicago

پس از بازگشت از آکسفورد، فضل‌الرحمان تدریس خود را در دانشگاه Durham در انگلستان آغاز کرد، جایی که به تدریس فلسفه‌ی اسلامی و زبان فارسی پرداخت. سپس در دانشگاه McGill در کانادا به عنوان استاد اسلام‌شناسی مشغول شد. این سال‌ها برای او فرصتی بود تا اندیشه‌های خود را در تعامل با دانشجویان و پژوهشگران غربی گسترش دهد و ارتباطی بی‌نظیر میان سنت اسلامی و مطالعات مدرن برقرار کند. 

پس از بازگشت به پاکستان در اوایل دهه‌ی ۱۹۶۰، فضل‌الرحمان ریاست مؤسسه‌ی مرکزی تحقیقات اسلامی در کراچی را بر عهده گرفت تا اسلام را در بستر مسائل اجتماعی و فرهنگی معاصر بازتعریف کند. اما مخالفت‌های شدید با روش‌های نوگرای او — از جمله دیدگاه‌هایش درباره‌ی حدیث و سنت — سبب شد که این پروژه با دشواری‌های فراوان روبه‌رو شود و فضل‌الرحمان در نهایت پاکستان را ترک کند و به ایالات متحده مهاجرت نماید. 

در ایالات متحده آمریکا، فضل‌الرحمان به‌عنوان استاد برجسته‌ی University of Chicago به فعالیت پرداخت و به یکی از چهره‌های بلامنازع در رشته‌ی مطالعات اسلامی تبدیل شد. او تا زمان درگذشتش در این دانشگاه ماندگار شد و ده‌ها دانشجو و پژوهشگر برجسته پرورش داد. 

فهم تاریخی قرآن: چرخش عظیم در تفسیر دینی

اما واقعا چرا فضل‌الرحمان تا این حد برجسته است؟ پاسخ را باید در روش تحلیلی او یافت: او قرآن را به‌مثابه یک متن زنده و تاریخی می‌دید — نه چیزی که باید به شکل خشک و غیرقابل انعطاف خوانده شود، بلکه اثری که در بستر شرایط تاریخی و اجتماعی زمان نزول و زندگی بشر معنا پیدا می‌کند. 

در همین زمینه، او نظریه‌ای نوین تحت عنوان «حرکت دوگانه» (Double Movement) مطرح کرد: روش علمی که با بازگرداندن متن به شرایط زمانی و مکانی نزول آن شروع می‌شود، سپس به تفسیری می‌انجامد که برای زمان حال نیز معنادار و قابل استفاده باشد. این رویکرد، نوشته‌های قرآنی را نه مجموعه‌ای از احکام کلیشه‌ای، بلکه نظامی پویا از ارزش‌های اخلاقی، اجتماعی و معنوی می‌بیند که می‌تواند در مواجهه با چالش‌های عصر مدرن راهگشا باشد. 

آثار بی‌بدیل؛ پلی میان سنت و مدرنیته

فضل‌الرحمان بیش از آنکه صرفاً یک مفسر قرآن باشد، یک فیلسوف دین، تاریخ‌دان اسلام، و نظریه‌پرداز تمدنی بود. آثار او از جمله:

Islamic Methodology in History

Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition

Major Themes of the Qur’an


همه زمینه‌های فکری اسلامی ـ از فقه و حدیث تا فلسفه و آموزش دینی ـ را در بر می‌گیرند و به خوانندگان امکان می‌دهند تا بفهمند قرآن چگونه می‌تواند در قرن بیست‌ویکم الهام‌بخش باشد. 

در Major Themes of the Qur’an، برای مثال، فضل‌الرحمان مفاهیم کلیدی مانند انسان، نبوت، وحی، و زندگی اخلاقی را در سراسر متن قرآن جستجو می‌کند تا آن را به شکل یک تصویر منسجم و قابل فهم برای انسان امروزی عرضه کند — کاری که کمتر مفسری پیش از او تلاش کرده است انجام دهد. 

واکنش‌ها و میراث فکری

بدیهی است که چنین رویکردی بدون چالش نبوده است. در بسیاری از کشورهای مسلمان، برخی از روحانیون سنت‌گرا کارهای او را نواندیشانه یا حتی خطرناک قلمداد کردند. مخالفت‌ها به حدی بود که او در پاکستان مجبور به ترک کشور شد و ادامه‌ی مسیر فکری خود را در غرب پیش برد. 

با این حال، میراث علمی فضل‌الرحمان در سراسر جهان اسلام باقی مانده و به‌ویژه در کشورهای اندونزی، مالزی، ترکیه و خاورمیانه تأثیر چشمگیری داشته است. متفکران اسلامی معاصر همچنان از روش تاریخی ـ موضوعی او در تحلیل قرآن و سنت الهام می‌گیرند و می‌کوشند راه او را برای مواجهه با مسائل مدرن ادامه دهند. 

پیام برای امروز: پلی میان گذشته و آینده

آنچه فضل‌الرحمان ارائه داد چیزی فراتر از تفسیر یا تحلیل علمی بود؛ او به ما آموخت که چگونه می‌توان عقلانیت و ایمان، تاریخ و معنویت، سنت و نوآوری را در هم آمیخت بدون اینکه به هیچ‌یک خیانت شود. او نشان داد که دین می‌تواند نه تنها در صحنه‌ی اندیشه‌ی دانشگاهی، بلکه در زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم نیز نقش مؤثر ایفا کند. 

در جهانی که پیوسته میان نگاه‌های محافظه‌کار و چشم‌اندازهای سکولار گرفتار است، میراث فضل‌الرحمان یادآور این حقیقت است که اسلام، همچون هر سنت بزرگ فکری، می‌تواند با کمک خرد، تاریخ‌نگری و عشق به حقیقت، راهی برای پاسخ‌گویی به نیازهای عصر ما بیابد.